ทำเนียบปริญญากิตติมศักดิ์

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ทรงเป็นพระบรมขัตติยนารีที่เปี่ยมด้วยพระมหากรุณาธิคุณอันประเสริฐ ทรงทุ่มเทอุทิศกำลังพระวรกาย และกำลังทรัพย์ เพื่อชาวไทยผู้ยากไร้ให้มีความรู้ มีอาชีพสามารถพึ่งตนเองได้ในที่สุด

สมเด็จพระบรมราชินีนาถทรงมีพระราชหฤทัยที่มีแต่การให้ อันเป็นคุณลักษณะเด่นแห่งความเป็นครู ทรงสนับสนุนการศึกษาทั้งทางตรงและทางอ้อม ได้พระราชทานทุนการศึกษาแก่เด็กในวัยเรียน ซึ่งเป็นบุตรของราษฎรที่มีบุตรมากและยากจน ทรงห่วงใยราษฎรตามชนบทที่ขาดการศึกษาอย่างมาก และทรงมุ่งหวังจะให้ราษฎรไทย เป็นประชากรที่ดีมีคุณภาพ ไม่ถูกหลอกลวงโดยผู้มุ่งหวังเอารัดเอาเปรียบผู้มีการศึกษาน้อย ดังนั้นเมื่อทรงทราบว่าครอบครัวใดมีบุตรที่ยังอยู่ในวัยศึกษาเล่าเรียน แต่ครอบครัวยากจน ก็จะพระราชทานทุนการศึกษาแก่บุตรของครอบครัวนั้น 1 คน โดยพิจารณาเด็กที่มีความสามารถพอจะศึกษาให้จบอย่างน้อยหลักสูตรใดหลักสูตรหนึ่งเพื่อ จะได้กลับมาเป็นที่พึ่งของครอบครัวในการทำมาหาเลี้ยงชีพ และส่งเสียให้สมาชิกในครอบครัวรายอื่น ๆ ได้รับการศึกษาต่อไป

นอกจากจะพระราชทานทุนเพื่อการศึกษาดังกล่าวแล้ว ยังโปรดเกล้าฯ ให้จัดสร้างหอสมุดอเนกประสงค์ขึ้น และพระราชทานชื่อว่า “ศาลารวมใจ” เพื่อที่ชาวบ้านจะได้มีความรู้ทางการศึกษา เช่น การเพาะปลูก การอนามัย ฯลฯ ในการจัดฝึกอบรมงานศิลปหัตถกรรมพื้นเมือง หรืองานของมูลนิธิศิลปาชีพพิเศษก็โปรดพระราชทานทุนทรัพย์ ในการจัดหาซื้อวัสดุอุปกรณ์ทุกอย่างที่จำเป็น

โปรดเกล้าฯ ให้ค้นหาและจัดหาครูช่างฝีมือมาถ่ายทอดวิชางานศิลปะพื้นบ้านแก่อนุชนรุ่นหลังเพื่ออนุรักษ์มรดกไทยไว้มิให้สูญสลาย ได้พระราชทานเงินเดือนแก่ครู และนักเรียนเหล่านั้น ด้วยทรงมีพระราชประสงค์จะให้ครูและศิษย์ได้ใช้เวลาถ่ายทอดวิชาแก่กันโดยมิให้ต้องพะวงถึงปัญหาค่าครองชีพ ทั้งนี้ก็เพื่อผลงานที่ละเอียดสมบูรณ์เต็มที่ และทรงหวังว่าศิษย์ซึ่งรู้จักแต่งานฝีมือประณีตนี้จะได้ไปผลิตผลงาน ตลอดจนถ่ายทอดแต่งานที่ประณีตให้ เป็นสมบัติของชาติสืบไป

สมเด็จพระบรมราชินีนาถ โปรดการถ่ายทอดและการสอนด้วยพระองค์เอง โปรดทรงเล่าเรื่องราวต่าง ๆ ที่เป็นประโยชน์น่าสนใจ แก่ผู้เข้าเฝ้าชมพระบารมีในโอกาสพิเศษอยู่เป็นนิจ พระองค์ท่านมิได้พระราชทานความรู้ ความเข้าใจแก่ราษฎรแต่เพียงนามธรรม หากแต่ทรงสาธิตให้ดูเป็นตัวอย่าง ทรงเน้นเรื่องการคิดเป็น ทำเป็น และแก้ปัญหาด้วยตนเองเป็นหลัก เช่น ทรงนำราษฎร และข้าราชการปลูกป่า ณ อ่างเก็บน้ำคำจวง อำเภอส่องดาว จังหวัดสกลนคร นอกจากนั้นยังได้พระราชทานโอกาสให้ชาวบ้านได้ลงมือทำด้วยตนเองจริง ๆ ด้วย เช่น เพื่อให้ราษฎรได้เห็นการปลูกป่าอย่างถูกวิธี ทรงซื้อที่ดินที่รกร้างว่างเปล่า ซึ่งประชาชนไม่ได้เพราะปลูกสิ่งใดในอำเภอส่องดาว และอำเภอสว่างแดนดิน มาปลูกป่าตามโครงการป่ารักน้ำเป็นจำนวนมาก โปรดให้ตั้งหมู่บ้านป่ารักน้ำ และโปรดให้ครอบครัวของสมาชิกได้รับการฝึกอาชีพเสริม เช่น ทำเครื่องปั้นดินเผา และทอผ้า เป็นต้น ในส่วนพระองค์โปรดทรงฉลองพระองค์ทั้งแบบสากล และแบบไทยด้วยผ้าไทย เป็นการเผยแพร่สินค้าไทย จนเป็นที่รู้จักไปทั่วโลก

ทรงมีพระราชอัธยาศัยเป็นครูที่มีหลักการอย่างสมบูรณ์แบบ ทุกครั้งที่ตามเสด็จพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ยังจังหวัดต่าง ๆ จะสนพระราชหฤทัยด้านการประกอบอาชีพของราษฎรในท้องถิ่นเหล่านั้นและเมื่อทรงทราบถึง ความทุกข์ยากของราษฎร ก็ทรงคิดหาวิธีโดยเริ่มจากการหาข้อมูลจากราษฎรในท้องถิ่นนั้น ๆ ว่ามีความรู้ความคุ้นเคยกับงานฝีมือใดบ้าง ทั้งงานทอ งานสาน และอื่น ๆ หรือสอบถามจากผู้เฒ่าผู้แก่ที่อยู่ ณ ที่นั้นว่าในอดีตเคยมีงานฝีมือประจำท้องถิ่นนั้นหรือไม่ วัสดุทั่วไปที่จะใช้ทำงานฝีมือมีมากน้อยแค่ไหน งานเหล่านั้นยังมีผู้ทำเป็นอยู่หรือว่าสูญหาย ไปแล้ว เป็นต้น จากนั้นจึงทรงวิเคราะห์หาสาเหตุ และทรงแก้ปัญหานั้น ๆ ให้ตรงจุด เช่น ทรงส่งเสริมให้ทำเครื่องปั้นดินเผา ณ บ้านกุดนาขาม ตำบลเจริญศิลป์ อำเภอสว่างแดนดิน จังหวัดสกลนคร เพื่อที่หนุ่มสาวจะได้ไม่ต้องไปหางานทำนอกหมู่บ้านหลังจากฤดูไร่นาแล้ว ทรงอดทนต่อความยากลำบากและอุปสรรคนานาประการ โดยมิได้ทรงย่อท้อ ต้องทรงใช้เวลานานนับปี ๆ ที่จะทรงฝึกคนซึ่งไม่เคยรู้จักงานฝีมือ เช่น งานแกะสลักมาก่อน บางคนแม้การอ่านเขียนหนังสือ ก็ยังไม่เป็น ต้องเริ่มจากการเรียนขีดเส้นตรง เส้นโค้ง แล้วมาเป็นลวดลายไทยบนกระดาษ เป็นต้น โปรดเกล้าฯ ให้นำเด็กชนบทธรรมดาฐานะยากจนมาฝึกฝนงานช่าง จับมือที่แข็งกร้านเหล่านี้ให้มาหยิบจับฝึกงานฝีมือ เพื่อที่พวกเขาจะได้มีความรู้มีอนาคตต่อไป นับเป็นการให้การศึกษานอกระบบที่สมบูรณ์แบบ โดยเป็นที่รวมของศาสตร์ทางครุศึกษาหลายแขนง อาทิ ครุศาสตร์ อุตสาหกรรม วิจัยการศึกษา ธุรกิจศึกษา พัฒนศึกษา เป็นต้น

สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ โปรดทรงงานอย่างใกล้ชิด งานใดที่ทรงมอบหมายให้ทดลองทำ จะทรงติดตามผล ทางตรวจดูพร้อมทั้งพระราชทานพระราชดำริในการปรับปรุงแก้ไข ทรงติชม พร้อมทั้งพระราชทานกำลังใจแก่ผู้ที่ทำงานละเอียดประณีตเหล่านั้น ให้ใส่ความสวยงามลงไปในผลงานให้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้ ผู้ใดผลิตงานได้ดีเยี่ยมจะพระราชทานรางวัลเพื่อเป็นกำลังใจอีกด้วย

สมเด็จพระบรมราชินีนาถทรงมีน้ำพระทัยเปี่ยมด้วยพระเมตตา โดยไม่ทรงเลือกที่รักมักที่ชังได้พระราชทานพระบรมราชินูปถัมภ์ และทรงริเริ่มโครงการต่าง ๆ มากมาย โดยเฉพาะโครงการศิลปาชีพพิเศษนั้นเกิดขึ้นได้ด้วยพระเมตตาของสมเด็จพระบรมราชินีนาถโดยแท้ โครงการนี้มีจุดประสงค์หลัก คือ การส่งเสริมอาชีพเสริมเป็นรายได้พิเศษ ให้แก่ครอบครัวชาวนา ชาวไร่ ผู้มีรายได้น้อย ปัจจุบันโครงการนี้ได้เจริญก้าวหน้า มีอาคารศิลปาชีพที่สวนจิตรลดาเพื่อฝึกอบรมงานอาชีพสาขาต่าง ๆ จำนวน 21 สาขา แก่บุตรหลานราษฎรผู้ไร้ที่ทำกิน โครงการนี้มุ่งถ่ายทอดความรู้เกี่ยวกับอุตสาหกรรมในครัวเรือน ในการประดิษฐ์ศิลปหัตถกรรมต่าง ๆ

สมเด็จพระบรมราชินีนาถ ทรงพระปรีชาสามารถทางด้านการจัดการศึกษา การผลิต และเพื่อมิให้มีปัญหาในการแย่งตลาดกัน ทรงมีพระราชดำริให้จัดแบ่งการฝึกอบรมและการผลิตในลักษณะแตกต่างกันออกไปตามภูมิภาค โดยให้คำนึงถึงลักษณะนิสัย ความสามารถของผู้เข้าอบรม คำนึงถึงถิ่นฐานบ้านช่องวัตถุดิบที่จะหาได้จากแหล่งนั้น ๆ รวมทั้งให้คำนึงถึงวัฒนธรรมด้วย ได้โปรดเกล้าฯ ให้จัดการอบรมดังนี้

ภาคกลาง ทรงส่งเสริมให้นำป่านศรนารายณ์ ลานหางอวน มาถักเป็นกระเป๋า หมวก รองเท้า ที่รองจาน ทรงส่งเสริมการปั้นตุ๊กตาไทย ดอกไม้ประดิษฐ์ สลักไม้ สานไม้ไผ่

ภาคเหนือ โปรดเกล้าฯ ให้ทอผ้าไหม ผ้ายก ผ้าตีนจก ผ้าฝ้ายเนื้อหนา และงานเย็บปักถักร้อย การทำเครื่องประดิษฐ์เงินและทองของชาวไทยภูเขา

ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ทรงส่งเสริมให้ทอผ้าไหม ผ้ามัดหมี่ ผ้าขิด ผ้าแพรวา ผ้าฝ้าย และปลูกหม่อนเลี้ยงไหม

ภาคใต้ โปรดเกล้าฯ ให้ฟื้นฟูการทอผ้าฝ้ายโบราณ เช่น ผ้าลายพิกุล ลายราชวัตร ลายดอกมะลิ และการประดิษฐ์ดอกไม้จากผ้าไหม ผ้าฝ้ายและผ้าไทยชนิดต่าง ๆ ทรงมีพระราชดำริให้ประดิษฐ์ดอกไม้ไทย เช่น ดอกเข็ม ดอกแก้ว ดอกบุนนาค เป็นต้น

สมเด็จพระบรมราชินีนาถ ทรงห่วงใยคนพิการ ทรงเห็นว่าหากไม่มีงานที่น่าสนใจให้ทำแล้ววันเวลาจะผ่านไปอย่างเงียบเหงา จึงโปรดเกล้าฯ ให้ส่งครูไปช่วยอบรมคนพิการที่ศูนย์ฟื้นฟูอาชีพคนพิการพระประแดง ให้เรียนงาน จักสานย่านลิเพา ซึ่งปรากฏว่าได้ผลงานดีเยี่ยม

สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ มิได้ทรงพระเมตตาเฉพาะคนไทยเท่านั้น แม้แต่ชาวต่างชาติเช่น ชาวเขมรซึ่งอพยพเข้ามาอยู่ชั่วคราวที่เขาล้าน จังหวัดตราด ก็ได้ทรงพระเมตตาโปรดเกล้าฯ ให้บุคลากรพิเศษส่วนพระองค์ ไปจัดโครงการฝึกอบรมศิลปาชีพพิเศษให้แก่บรรดาผู้อพยพจากอินโดจีนซึ่งไร้แผ่นดินด้วย ทั้งนี้เพื่อว่าในวันข้างหน้า ผู้อพยพเหล่านี้จะได้มีโอกาสเลี้ยงชีพตนเองได้ในท้องถิ่นจะไปตั้งรกรากต่อไป

ด้วยพระวิริยภาพ พระบารมีที่ล้ำเลิศ ด้วยพระมหากรุณาธิคุณอันพิสุทธิ์เป็นคุณูปการ ด้วยพระปัญญาธิคุณในการทรงเป็นครู และทรงเป็นแบบอย่างของครูที่ดี ได้พระราชทานพระบรมราชินูปถัมภ์ และทรงส่งเสริมสนับสนุนในการถ่ายทอด และการผลิตสินค้าอุตสาหกรรมพื้นบ้านแก่ราษฎรผู้ยากไร้ จนเป็นปึกแผ่นก้าวหน้าเป็นอาชีพที่มีเกียรติ ทรงคุณค่า สามารถอนุรักษ์เอกลักษณ์ของชาติไทยไว้ได้ชั่วกาลนาน

สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี จึงมีมติเป็นเอกฉันท์ขอพระราชทานทูลเกล้าทูลกระหม่อม ถวายปริญญาครุศาสตร์อุตสาหกรรมดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ สาขาวิชาวิศวกรรมอุตสาหการ แด่ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ เพื่อเป็นเกียรติอันสูงส่งแก่สถาบันสืบไป

ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม